Przemoc rówieśnicza w białych rękawiczkach: jak ją rozpoznać

„To tylko żart”. „Przecież ona też się śmiała”. „Koleżanki nie chcą się ze mną bawić, ale w sumie mają prawo”.

Jeśli słyszysz takie zdania od swojego dziecka, ten tekst jest dla Ciebie. Przemoc rówieśnicza rzadko wygląda tak, jak ją sobie wyobrażamy. Częściej nie ma w niej krzyku ani siniaków. Jest spojrzenie, szept i krzesło odsunięte o kilka centymetrów.

W naszym filmie rozmawiamy o tym z Martą Miąskowską, trenerką Emotki, która na co dzień pracuje w szkole z najmłodszymi dziećmi. Tu zbieramy to, co z tej rozmowy najważniejsze dla rodziców: czym jest przemoc rówieśnicza, jak ją zauważyć, kto w niej uczestniczy i co możesz zrobić Ty oraz klasa Twojego dziecka.

Czym jest przemoc rówieśnicza, a czym nie jest

O przemocy rówieśniczej mówimy wtedy, gdy krzywda powtarza się systematycznie, gdy są w niej wyraźnie dwie role, osoba krzywdzona i osoba krzywdząca, i gdy między nimi jest nierównowaga sił. Jedna kłótnia o piłkę to konflikt. Codzienne odwracanie się plecami do tej samej osoby to już coś innego.

Marta dodaje do tego rzecz, która wraca w całej naszej rozmowie: przemoc rówieśnicza rośnie tam, gdzie dorosły nie reaguje nawet na najmniejsze zaczepki. Dla niej brak reakcji jest przyzwoleniem, a odpowiedzialność za jego zatrzymanie leży po stronie dorosłych. Dzieci widzą, co działa. Jeśli nikt nie reaguje, uczą się, że taka strategia jest skuteczna.

Przemoc rówieśnicza w białych rękawiczkach

Na bójkę na korytarzu reagują wszyscy. Jest głośno, są siniaki, nauczyciel od razu wie, co się stało. Jest jednak forma przemocy, której nie widać ani na lekcji, ani na przerwie, bo nikt tam nikogo nie uderza. Nazywamy ją przemocą w białych rękawiczkach. Wygląda tak:

szepty, które milkną, gdy dziecko podchodzi,
spojrzenie i ton głosu, które wszyscy rozumieją,
gest, odsunięcie się od kogoś, zamykanie kręgu,
wykluczanie z zabawy.

To bardzo delikatne sygnały. Żeby je zauważyć, trzeba być bardzo uważnym i znać grupę od środka: wiedzieć, czy coś jest przypadkiem, czy zostało w kogoś wycelowane z premedytacją.

Dlaczego dziecko o tym nie mówi

Właśnie dlatego ta przemoc jest tak trudna do zgłoszenia. Jak powiedzieć dorosłemu, że „koleżanki nie chcą się ze mną bawić”? W głowie dziecka pojawiają się głosy: może mi się tylko wydaje, może po prostu mnie nie lubią, w sumie mają prawo, nie trzeba lubić każdego. Dziecko nie jest pewne, czy to już jest coś, co można zgłosić. I zostaje z tym samo.

Dlatego jeśli Twoje dziecko wspomni o czymś takim choćby mimochodem, przy kolacji albo w samochodzie, nie zbywaj tego. Zamiast „nie przejmuj się” zapytaj, co dokładnie się dzieje i od kiedy. To może być jedyny sygnał, jaki dostaniesz.

O tym, jak wygląda ćwiczenie relacji w grupie rówieśniczej, piszemy w artykule o treningu umiejętności społecznych.

Kim jest dziecko, które hejtuje

Przemoc ma jednak dwie strony i warto spojrzeć także na drugą. Z perspektywy Marty osoba, która hejtuje, to najczęściej osoba niekochana, niewidzialna, nieakceptowana i czująca się nieważna. Sięgając po krzywdę drugiego człowieka, staje się na chwilę bohaterem, staje się widoczna. Marta nazywa to głodem miłości. To jest wyjaśnienie, a nie usprawiedliwienie: krzywda drugiego człowieka pozostaje krzywdą.

Z tego wynika ważna wskazówka dla dorosłych. Gdy dzieje się coś niewłaściwego, cała energia i uwaga skupia się na tym, co trudne. O dobrych zachowaniach mówi się mało, bo zwykle nie wymagają potwierdzenia. Marta uważa, że pomaganie innym i życzliwość powinny być w klasie nagłaśniane co najmniej tak samo mocno jak przewinienia.

A co, gdy to Twoje dziecko jest ofiarą hejtu? Są dwa pierwsze kroki:

Nie odpowiadać na komentarze.
Powiedzieć o sytuacji dorosłemu.

Dzieci często protestują: „ale przecież ja muszę się bronić”. Marta odpowiada swoim uczniom, że kto używa tego samego komunikatu co osoba hejtująca, sam od razu staje się hejterem. Żeby dziecko w ogóle przyszło do dorosłego, musi jednak wiedzieć, że dorosły zareaguje.

„To tylko żart”: skąd dziecko to bierze

Dzieci, które komuś dokuczyły, bardzo często tłumaczą: „wcale nie chciałem nikomu dokuczyć, to miał być żart”. Czasem rzeczywiście nie czują granicy. A czasem „to tylko żart” jest zasłoną dymną: wiemy, co robimy, ale zawsze możemy powiedzieć, że nic się nie stało, bo przecież ta osoba też się śmiała.

Marta pokazuje, skąd ten schemat się bierze. Z dorosłych. Gdy dziecko jest zranione czyimś żartem, a dorosły mówi „przestań, to tylko żart”, dziecko słyszy: „nie mam prawa do tego, żeby się z takimi emocjami mierzyć, powinnam się uśmiechać”. I wyciąga z tego dwie lekcje naraz:

Moje uczucia się nie liczą, jeśli ktoś nazwał to żartem.
Ja też mogę żartować z innych, bo to tylko żart i nic nie znaczy.

Dlatego Marta prosi rodziców w swojej klasie, żeby nie żartowali z dzieci. Dzieci naprawdę nie wiedzą jeszcze, co to jest żart. Uczą się tego od nas.

Co zamiast tego? Zatrzymać sytuację i zapytać: „jak myślisz, co ta osoba poczuła, gdy tak zażartowałeś? Chciałbyś być na jej miejscu?”. Dzieci, jak mówi Marta, potrafią na to odpowiedzieć: „no nie było to fajne”. Na tym polega rola dorosłego: zatrzymać, zareagować i powiedzieć stop.

Obserwator też się godzi

Przemoc rówieśnicza ma jeszcze trzecią stronę: klasę, która patrzy. Marta rozmawiała o tym z chłopcami z drugiej klasy: obserwator, który nie reaguje, też się na to godzi. Dla reszty grupy to sygnał, że przyzwolenie jest.

„Jeżeli obserwujesz i nie reagujesz, to tak samo, jakbyś w tym uczestniczył”. Dlatego tak ważne jest, żeby dzieci wiedziały, że reakcja jest w porządku, także wtedy, gdy polega na powiedzeniu o sprawie dorosłemu.

Co możesz zrobić jako rodzic

Wszystko, o czym mówimy powyżej, prowadzi do jednego wniosku: dzieci patrzą na dorosłych i uczą się od nas, przez modelowanie i naśladowanie. Co z tego wynika w domu:

Powiedz jasno, że na to nie ma zgody. Na szepty, wykluczanie i żarty z kogoś. Dziecko potrzebuje wyraźnego, stanowczego komunikatu.
Nie żartuj kosztem dziecka i nie mów „to tylko żart”, gdy jest mu przykro. Powiedz raczej: „widzę, że Cię to zabolało”.
Zapytaj o drugą stronę. Gdy Twoje dziecko z kogoś zażartowało: „jak myślisz, co poczuła ta osoba?”. Bez zawstydzania.
Posłuchaj, jak w domu mówicie o innych. Komentarze o politykach, muzykach, gwiazdach i ludziach z innych krajów dzieci bardzo łatwo przenoszą do klasy i na podwórko.
Traktuj poważnie „nie chcą się ze mną bawić”. Dopytaj, zanim uspokoisz.
Reaguj za każdym razem, nawet na drobiazg. „Jeżeli ja zareaguję raz, drugi, trzeci, to uwierzcie mi, dzieci przy mnie czują się bezpieczne”, mówi Marta o swojej klasie. To samo działa w domu.

To nie zadziała od jednej rozmowy. Wychowanie jest procesem i wymaga wysiłku, ale ten proces zaczyna się od dorosłych. O tym, jak rodzice i nauczyciele mogą na co dzień wspierać dziecko w szkole, piszemy w artykule o dobrostanie dziecka w szkole.

Co może zrobić klasa

Szkoła to nie tylko zdobywanie wiedzy. To mikroświat, w którym dzieci budują relacje i poznają siebie. Potrzebują przynależności do grupy, ale jest duża różnica między przynależnością „bo muszę się dostosować do grupy, która hejtuje” a przynależnością w zgodzie ze sobą, w akceptacji. Tego uczymy na naszych zajęciach. Kiedy Marta zapytała kiedyś jedną z naszych grup o ulubione miejsce na Ziemi, jeden z nastolatków odpowiedział: „Emotka, bo ja nareszcie mogę tutaj być sobą”.

Zajęcia całoroczne prowadzimy w ośrodkach w Markach, na Białołęce, w Wawrze, w Białymstoku, w Ełku i w Puławach. Przemoc w białych rękawiczkach dzieje się jednak w konkretnej klasie, między konkretnymi dziećmi. Dlatego prowadzimy też warsztaty klasowe. To nie jednorazowa pogadanka, tylko proces: poznanie grupy, cykl pracy warsztatowej, pisemna informacja zwrotna dla wychowawcy i spotkanie z rodzicami. Na początku i na końcu cyklu używamy tych samych ankiet, więc widać, co się zmieniło.

Jeśli widzisz, że w klasie Twojego dziecka dochodzi do podobnych sytuacji, pokaż ten artykuł i film wychowawcy. Wypełnij też formularz „Otrzymaj ofertę zajęć Emotki” na stronie warsztatów klasowych, a porozmawiamy o tym, jak Emotka może Was wesprzeć.

Gdzie szukać pomocy

Jeśli Twoje dziecko jest w trudnej sytuacji i nie wie, z kim porozmawiać, może zadzwonić lub napisać na czacie do Telefonu Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, prowadzonego przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę. Linia działa codziennie, całą dobę. Jeśli widzisz, że dziecku grozi niebezpieczeństwo, zadzwoń pod numer alarmowy 112. W codziennych sprawach szkolnych pierwszą osobą jest wychowawca, a potem pedagog lub psycholog szkolny.

Najczęstsze pytania o przemoc rówieśniczą

Czym przemoc rówieśnicza różni się od zwykłej kłótni?

Kłótnia zdarza się dzieciom mniej więcej równym sobie i zwykle kończy się zgodą. O przemocy mówimy wtedy, gdy krzywda powtarza się systematycznie, jest wyraźny podział na osobę krzywdzącą i krzywdzoną, a jedna strona ma przewagę. Nie musi to być uderzenie. Może to być wykluczanie, szepty, wyśmiewanie albo hejt w sieci.

Co to jest przemoc w białych rękawiczkach?

To przemoc bez bicia i bez krzyku: szepty, spojrzenia, ton głosu, odsuwanie się, wykluczanie z zabawy. Dorosłym trudno ją zauważyć, a dziecku zgłosić, bo samo nie jest pewne, czy „to już się liczy”.

Czy to przemoc, że koleżanki nie chcą się bawić z moim dzieckiem?

Pojedyncza sytuacja, w której dzieci bawią się w swoim gronie, nie jest jeszcze przemocą. Wykluczanie, które powtarza się wobec tego samego dziecka i jest celowe, już nią bywa. Zapytaj, co dokładnie się dzieje, od kiedy i jak dziecko się z tym czuje, a w razie potrzeby porozmawiaj z wychowawcą.

Co powiedzieć dziecku, które usłyszało „to tylko żart”?

Że jego uczucia są ważne niezależnie od tego, jak ktoś nazwał to, co się stało. Jeśli było mu przykro, to było mu przykro. I że może o tym powiedzieć Tobie albo nauczycielowi.

Jak reagować na hejt w Internecie?

Nie odpowiadaj na hejt w emocjach i nie wchodź w dyskusję. Zachowaj dowody, na przykład zrzuty ekranu, i zgłoś sprawę. Jeśli dziecko jest ofiarą, ważniejsze od technicznych kroków jest to, żeby wiedziało, że może Ci o tym powiedzieć bez obawy, że zabierzesz mu telefon.